
Ay Güneş'ten yaklaşık 400 kere daha küçük fakat bize Güneş'ten
400 kere daha yakın olduğu için gökyüzünde ikisi de aynı büyüklükte
gözükürler. Bir Güneş Tutulması, Ay'ın Güneş ile Dünya arasına girmesi ve
bazı özel koşulların sağlanması neticesinde meydana gelir. Tutulmanın
olabilmesi için, Ay'ın Yeniay safhasında olması ve Yer etrafındaki
yörüngesinin düzlemi ile Yer'in Güneş etrafındaki yörünge düzleminin
arakesit noktaları doğrultusunun Güneş'in merkezinden geçmesi gerekir. Diğer
bir deyişle Güneş Ay ve Dünya aynı doğrultuda olmalıdır. Bilindiği üzere bir
yıl içerisinde 12 ay vardır. Yani Ay, Dünya etrafında yılda 12 kez dolanır.
Dolayısıyla,eğer Ay'ın yörünge düzlemi Dünya'nınkiyle çakışık olsaydı, bir
yılda 12 kez Güneş tutulması meydana gelebilirdi. Fakat durum böyle değildir.
Ay'ın yörünge düzlemi ile Dünya'nınki arasında yaklaşık 5° 9' lık bir açı
vardır. Bu açı nedeniyle Dünya, Ay ve Güneş, Ay'ın Dünya etrafındaki her
dolanımında tam olarak aynı doğrultuda bulunmazlar. Böylece her ay bir Güneş
tutulması oluşmaz. Nitekim bir yılda en az iki, en çok beş Güneş tutulması
meydana gelebilir.
Tam, halkalı ve parçalı olmak üzere üç tip Güneş tutulması vardır. Bir Güneş
tutulmasının tam veya halkalı oluşu Ay'ın Dünya'ya uzaklığı ile
belirlenirken, parçalı oluşu Ay, gözlem yeri ve Güneş arasındaki açıyla, bir
başka deyişle, her üçünün tam olarak aynı doğrultuda bulunmamasıyla
ilgilidir. Bilindiği gibi Ay, Dünya çevresinde basıklığı az da olsa elips
şeklindeki bir yörüngede dolanır. Bundan dolayı Dünya'ya olan uzaklığı her
an değişmektedir. Eğer tutulma anında Ay Dünya'ya yeteri kadar yakınsa,
görünen çapı Güneş'in görünen çapından büyük olur, Güneş diskinin tamamı
örtülür ve Tam Tutulma meydana gelir. Aksi takdirde Güneş diskinin tamamı
örtülmez, diskin sadece iç kısmı örtülür ve bir Halkalı Tutulma oluşur.
Bazan da Ay ve Güneş'in konumları öyledir ki, Ay, Güneş diskinin ancak bir
kısmını örter. Bu durumda da Parçalı Tutulma meydana gelir. Tam ve halkalı
tutulmaların maksimum örtülme evresinden önceki ve sonraki dönemlerinde de
doğal olarak parçalı tutulma evresi bulunur.
Ay'ın yarıçapı Dünya'nınki ile mukayese edildiğinde çok küçük olduğundan,
Dünya'nın tamamı Güneş ve Ay diskinin dış teğetlerinin oluşturduğu gölge
konisinin içine girmez. Bu nedenle bir Güneş Tutulması Dünya üzerinde ancak
belirli bölgelerden görülebilir. Halbuki Ay Tutulması'nda durum böyle
değildir. Ay tutulması o anda gece olan yerlerin tümünden gözlenebilir. Ay
tutulmalarında Dünya, Ay ile Güneş'in arasına girer ve Dünya'nın gölgesi
Ay'ın tamamını perdeleyebilecek kadar büyük olur.
Tam Güneş tutulması diğer tutulma türlerine göre çok daha önemlidir. Zira,
tam tutulmada Güneş'in tamamı Ay tarafından birkaç dakika için örtüldüğünden,
bu sırada yapılacak gözlemlerden yıldızımızın dış atmosfer tabakaları,
özellikle koronanın fiziği hakkında önemli bilgiler elde edilir.
TÜBİTAK Ulusal Gözlemevi |